(41)

نظریه تعصیب در فقه شیعه و اهل سنت

بلال شاکری

(42)

درنگی در پوشش اسلامی

علی رضا مازاریان

(43)

علم فقه و فقه نظریه های عمومی

علی الهی خراسانی

(44)

موضوع شناسی در فقه

مصطفی حسنی

(45)

«اجتهاد حضرت پيامبر (صلي الله عليه و آله)»

محمد رضا ملائي

چکيده:

مؤلف در اين مقاله بر آن است تا با نشان دادن ريشه‌هاي کلامي و نيز انگيزه‌هاي سياسي بحث اجتهاد حضرت رسول (ص) تحليلي بر اين موضوع چالش بر انگيز داشته باشد.

کليد واژه: اجتهاد حضرت رسول (ص)، اجتهاد، رأي

(46)

کاربرد منطق احتمال در اصول علم رجال

علی الهی خراسانی

(47)

لوياتان اصول

سخني پيرامون مباحث تحليلي دانش اصول

تحليل عمليات وضع

سید مصطفی دریواژه ها

چکیده: مباحث تحليلي دانش اصول از جمله مهم ترين مباحث اين علم به شمار مي رود كه تا به حال به طور مستقل به آن پرداخته نشده است. در اين ميان، تحليل عمليات وضع مي تواند به عنوان مصداقي از مباحث تحليلي اين دانش مورد توجّه قرار گيرد. در روش به كار گرفته شده در اين مقاله، بدون فرو رفتن در آراء و نظريات و تنها با نگاهي بيروني عمليات وضع تحليل شده و سپس اقوال مطرح شده را مورد كاوش، تدقيق و تطبيق قرار مي گیرد.

کلید واژه: وضع، اعتبار، تكوين، تعهد، قرن اكيد.

(48)

ناکارآیی علوم قرآنی در فرایند استنباط

علی الهی خراسانی

چکیده:

 گفتارهای علوم قرآنی با آنکه بسیار گسترده شده است، اما تعریف درستی از علوم قرآنی در دست نیست. این امر سبب گردیده است تا جایگاه و نقش علوم قرآنی در علوم اسلامی (فقه، کلام، اخلاق) نادیده انگاشته شود. از این رو کارآیی علوم قرانی در فرایند استنباط حکم از آیات قرآن در ابهام قرار گرفته و تبیین نشده است. گفتارهای امروزین علوم قرآنی کاربردی در فرایند استنباط ندارد و تلاش هایی در این جهت ناکام مانده است.

کلید واژه:

 علوم قرآنی، فرایند استنباط، علوم اسلامی.

(31)

فقه و استدلال

حسین مهدی زاده

(32)

نگاهي به حديث رفع

سيد مهدي نريماني

چكيده

نويسنده در اين مقاله سعي بر آن دارد كه حديث رفع كه باعث رفعت امت اسلامي شده است را مورد بررسي قرار دهد. آري، حديثي كه اختصاصات امت نبي مكرم اسلام‌(صلي الله عليه و آله و سلم) را مطرح مي‌كند، و براي اثبات تفضيل و برتري امت اسلامي بر ديگر امم و آيين‌ها صادر شده است.

(33)

اذکریت علت است یا حکمت؟

سید ‌حجت ‌عارفی

چکیده

    این مقاله به نظرات آيت الله خویی‌^ره و آيت الله نائینی^ره در خصوص عليت يا عدم عليت أذكريت از قاعدة "هو حین یتوضا أذکر منه حین یشک" پرداخته و در پايان مباحث، تحليلي از نظرات را نيز ارائه داده است.

اين بحث ذيل يكي از فروعات قاعدة فراغ و تجاوز مي باشد كه آيا شرط جريان قاعدة فراغ و تجاوز، عدم علم به غفلت است يا اينكه در صورت علم به غفلت نيز جاري است. 

(34)

آیا باران ببارد؟

(درنگی در دو گانگی عملی سازی یا تعطیل حدود)

علی رضا مازاریان

چکیده:

مرحوم آیت الله سید احمد خوانساری( متوفي1363 ش) با کتاب استدلالی خویش- جامع المدارک فی شرح مختصرالنافع- چهره ی یک فقیه نقّاد را در تاریخ به یادگار نهاد.پیکر کمتر قانون یا گزاره ای فقهی است که از تیغ تیز خدشه های وی بی نصیب مانده باشد. با توجه به رویکرد نقدگرایانه ی وی، پی آمدی جز شبه نوآوریهایی دست کم، کم سابقه انتظار نمی رود.دامنه ی این تک گویی ها- از طهارت اهل کتاب و جواز شطرنج و عدم اشتراط ذکوریت در قاضی تا تعطیل حدود در زمان غیبت و نفی ولایت فقیه به طور کلی (حتی از تصرف در خمس)- بر کنجکاوی ما می افزاید.

این نوشتار، کوششی آغازین در طرح و بررسی یکی از آن نظریات علمی است.نظریه ای که در پی موجه و مدلل کردن عدم جواز اجرای حدود در زمانه ی غیبت امام می باشد.

گفتنی است که این دیدگاه، افزون بر جایگاه فقهی بازتاب و همراهی نسبتاً گسترده ای در نوشتارهای حقوقی و سیاسی روشنفکران ایجاد کرده است. امید که کوشش ما در این مقال، با پردازش نمودی بی پیش داوری از برداشت آن فقیه و نقدی بی واهمه نسبت به آن مقبول افتد. در اينجا بايسته است از معبر راهنمايي هاي فقيه بزرگوار آيت الله سيد عز الدين زنجاني و همچنين محقق ارجمند حجت الاسلام محمد حسن رباني، خدا و ايشان را سپاس گويم.

(35)

لمحات فی استصحاب الکلی

سید جمال الدین موسوی

چكيـده

يكي از مهم ترين بحث‌هاي اصولي، بحث استصحاب كلي است. مقصود از استصحاب كلي، تعبد به بقاي جامع بين دو فرد از حكم يا دو شيء خارجي مي‌باشد. استصحاب كلي از ديد شيخ انصاري‌ره داراي سه قسم است. مرحوم آيت الله خوئي‌ره يك قسم ديگر به آن اضافه نموده است.

هر يك از فرد و كلي در قسم اول استصحاب كلي را مي‌توان استصحاب كرد. استصحاب كلي در قسم دوم نيز جريان دارد. در قسم سوم، قول به تفصيل و در قسم چهارم، اختلاف شده است.

کليد واژه

استصحاب، استصحاب كلي، مستصحب، فرد مردد،

(36)

مولودِ خوانده شده(مقاله‌اي در شرح احوال شيخ صدوق رحمه‌الله)

سيد مهدي نريماني

چكيده:

نگارنده در اين مقاله سعي بر آن دارد تا ضمن معرفي شيخ صدوق، به بررسي علل و عوامل پيشرفت آن بزرگ مرد شيعي، پرداخته و برخي از موفقيت‌ها و آثار به جاي مانده‌ي او را، به صورت مختصر و گزارشگونه، بيان نمايد.

كليد واژه: شيخ صدوق – امام حسن عسكري (صلوات الله عليه) - حضرت صاحب الامر (صلوات الله عليه) – کلام علماء – علل موفقيت – دعای امام زمان (صلوات الله عليه)- خانواده - اهل قم

(37)

پیرامون نظریه وحدت امر

علی الهی خراسانی

(38)

واكاوي فقه ابو حنيفه ي شيعی

عليرضا مازاريان

چكيده:

فقه اماميه و اسماعيليه با نزديكي فراوان در پايه هاي كلامي² ، اشتراك در عمده روشهاي اجتهادي ، ارتباط تاريخي راويان دو جريان ، گرايشهاي اجتماعي – سياسي همگون و با توجه به حضور پر رنگ اسماعيليه به عنوان يك گروه شيعي با جمعيتي بيست ميليوني³ آمادگي ويژه اي براي بررسي تطبيقي مي يابد . نفوذ بي مانند قاضي نعمان در روند فقه اسماعيلي ، ما را به مطالعه ي چهره و آثار فقهي وي فرا مي خواند . اين مقاله در لابه لاي صفحات تاريخ با گذر از «دعائم الاسلام » و «الايضاح»فقه قاضي را به تماشا مي نشيند .

(39)

رهیافت هایی در اجتهاد و اهداف دین

حمید اسداللهی

(40)

گزارشی از بحث دفاع مشروع

سیدمهدی روح بخش

(21)

مباحثی راجع به قاعده علی الید

حسن درجی

(22)

نگاهي به واجب مشروط

حميـد  اسد اللهـي

چكيده :

در اين مقاله‌‌، نويسنده به توضيح و تفسير و‌جوب مشروط پرداخته است. وي تاريخچة اين مسأله را از كتاب‌هايي؛ مانند معالم‌الدين دنبال كرده و پس از تبيين جايگاه تاريخي اين مسأله با توجه به نظر محقق نائيني و شهيد صدر،‌ جايگاه بايستة اين بحث را روشن ساخته است.

 در ادامه، ثمرة‌ اين مسأله و مشكلي كه اصوليان را وادار به اين بحث كرده مطرح نموده و به اشكالات مختلفي كه به وجوب مشروط گرفته شده با توجه به مباني آنها پرداخته است.

نويسنده اميدوار است خوانندگان با شرح صدر، اشكالات احتمالي را به وي گوشزد كنند؛ چرا كه « ا‌ضربوا بعض العلم ببعضٍ يتولد منه ‌العلم.»

كليد واژه‌:

وجوب، حكم، اراده، وجوب مشروط، مقدمه واجب

(23)

سیره عقلاء و مکتب امضاء

مصطفی دری

(24)

ماهيّت علم اجمالي يا چگونگي اطلاق علم بر علم اجمالي

و ثمرات آن با چشم پوشي از اصول شرعي

مرتضي وليان پـور

چكيده

نگارنده در اين مقاله سعي دارد ـ با استفاده از آراء اصولي معاصر، شهيد صدر‌^ره ـ با نقد و بررسي تفسير‌هاي ارائه شده در ماهيت علم اجمالي، مكتب دير پاي قبح عقاب بلا‌بيان را در «وجوب ذاتي موافقت قطعية علم اجمالي» به چالش بكشد، و در ميدان قبح عقاب بلا‌بيان‌، براهين ارائه شده بر وجوب موافقت قطعيه را نيز نقد كرده و در اين زمينه نظريه پردازي كند. وي در پايان با ارائة نتيجة نهايي، گسترة اين چالش را به تصوير كشيده است

كليد واژه:

قبح عقاب بلابيان، حق طاعت، ماهيت علم اجمالي، منجّزيت ذاتي علم اجمالي، حرمت مخالفت قطعيه، وجوب موافقت قطعيه

(25)

تعامل اصول عامه و شیعه با دلیل شرعی لفظی

محمد رضا ملایی

(26)

نگاهی به فقه استدلالی

حسین مهدی زاده

(27)

نگاهي گذرا به «‌تبويب علم اصول‌»در مكتب شيخ انصاري

مرتضي فياض

چكيده:

يكي از مسائلي كه غالباً در مبادي هر علمي مورد بررسي قرار مي‌گيرد تاريخ آن علم مي‌باشد. اين بررسي تاريخي مي‌تواند در حوزه‌هاي تاريخ تطور و تكامل علم و تاريخ دانشمندان و محققان علم و بررسي تبويب‌هاي ارائه شده مورد بحث قرار گيرد.

مقالة حاضر با رويكرد تاريخي ـ تحليلي به بررسي تبويب‌ها و منظومه‌هاي ارائه شده نسبت به علم اصول از زمان شيخ انصاري تا زمان حاضر مي‌پردازد و بعد از تبيين به نقد آنها مي‌پردازد.

كليد ‌واژه: تبويب، علم اصول، فاضل توني، شيخ انصاري ، وحيد بهبهاني، تاريخ علم اصول.

(28)

ملازمه بین حکم عقل و حکم شرع

بلال شاکری

(29)

نگاهی به سیر مصلحت در اندیشة عامه

محمد عباس زاده

چکیده: نگارنده در ابتدا از پرداختن به موضوع مصلحت از دیدگاه عامه، نگارش آغاز می‌کند‌. سپس موضوع مصلحت را تا اواخر قرن هشتم هجری در دو دورة متمایز و با رویکردی تاریخی به بحث می‌گذارد، و در طول مقاله یک توصیف و تحلیل اجمالی از مراحل توسعه و تکامل این نظریه بیان می‌دارد

(30)

مقاصد شریعت

محمد عباس زاده

چکیده:

     ‌مقاصد شریعت، موضوع نگارش این مقاله است که از دیدگاه سه تن از نمایندگان برجستة اهل سنت، به این موضوع اشاره شده است.

(11)

بررسي ديدگاه محقق خراساني در مراتب حكم

بلال شاكري

چكيده:

نگارنده در اين مقاله به يكي از مباحث‌ اصـولي با عنوان مراتب حكـم كه از زمان محقـق خراسانـي، مطرح گرديده مي‌پردازد. ‌مقاله از پنج ‌بخش تشكيل شده است.‌ پس از مقدمه و تعريف مختصر «حكم» از نظر لغت و اصطلاح، به ‌حكم و تعاريف ‌مراحل ‌آن از ديدگاه محقق خراساني ‌اكتفا شده است؛ سپس نقد و بررسي ديدگاه وي همراه با اشكالاتي كه علمای بعد از ایشان‌ بر اين‌نظريه وارد كرده‌اند، مطرح مي‌شود.

(12)

اشکال تطبیق قاعده لاضرر با قضیه سمره

مرتضی ولیان پور

(13)

پیش درآمدی بر فلسفه و تاریخ فقه با نگاهی بر موضوعا ت و منابع آن

بهمن دهستانی

(14)

وقف از ديدگاه مذاهب خمسه

حسن درجی

چکیده

وقف، یکی از مباحث پر کاربرد در شریعت اسلام و فقه اسلامی است. نگارنده پس از تعریف وقف، به ادلة مشروعیت آن پرداخته و شرائط آن‌ را؛ شامل تأبید، قبض، قصد قربت، و تنجیز از منظر ائمة مذاهب اسلامی، مورد جستجو و بررسی قرار داده است.

 کلید واژه:

وقف، مذاهب اسلامی، تأبید، قبض، قصد قربت، تنجیز  

(15)

ملاک در قاعده لاضرر

علی الهی خراسانی

(16)

مدارك روايي قاعدة‌ «لا ضرر و لاضرار‌»

‌محمد رضا ملايي

چكيده

با توجه به جايگاه مهم قاعدة «لاضرر و لاضرار» در علم فقه و نيز علم اصول‌، بحث از اين قاعده مورد توجه تمامي فقهاء بوده و به طور مبسوط به آن پرداخته شده است‌. در اين مقاله سعي شده، طرق اثبات قسمت خاصي از روايات مورد استناد در اين قاعده كه بيشتر مورد توجه مي باشند و در نوع حكمي كه از آنها استظهار مي‌شود دخالت مستقيمي دارند‌، به بحث گذاشته شود و نيز ثمراتي كه مترتب بر هر كدام از آن طرق مي باشد مورد بررسي قرار گيرد‌.

(17)

ماهیت حکم ارشادی        ‌          ‌

سید ‌حجت ‌عارفی

چکیده

در این مقاله، سعی شده وضعیت حکم ارشادی شناسایی شده و نسبت آن با احکام شرعی سنجیده شود و در پاسخ به اين سوال است که اساساً آيا حکمی به این نام در میان احکام شرعی داریم یا خیر؟ بدین منظور ابتدا تعاریفی از حکم شرعی و‌ سپس مراحل آن آمده تا ماهیت و تصویری از حکم ارائه شود و سپس به ارتباط آن با حکم ا‌رشادی و نقد آن پرداخته شده است‌.    

كليد واژه

حكم شرعي، حكم ارشادي، حكم مولوي، حكم وضعي، حكم تكليفي

(18)

تاملی در مراتب حکم

بلال شاکری

(19)

قرون وسطاي اجتهاد در شيعه

محسن بزرگري‌(‌هاشمي)

چكيده                                                       

 مكتب اخباريگري يكي از مكاتب فقهي نو پديد در ميان تاريخ فقاهت شيعه است. به گمان نگارنده‌، ظهور اين مكتب، داراي چندين عامل و زمينه پيدايش است كه بسياري از محققين بين عامل ‌و زمينه فرقي ننهاده و به آن يك سويه نگريسته اند. وي، خود به عامل افراط و تفريط معتقد بوده و بر آنست كه فقهاي شيعه در برابر انتقادها و كنايات عامه نسبت به فقه شيعه‌، واكنش نشان داده و در برابر اصوليين‌، به اخباريگري پرداختند‌.

كليد واژه:

اخباريگري، ملامحمد امين استرآبادي، مكاتب فقهي شيعه.

(20)

سره فهمی متون دینی

علی الهی خراسانی

(1)

مقایسۀ قاعدۀ اصولی با قاعده و مسألۀ فقهی

سید جمال‏الدین موسوی

چکیده

این مقاله، به تعریف سه اصطلاح پرکاربرد در علم فقه و اصول یعنی قاعدۀ فقهی، مسالۀ اصولی و مسأله فقهی از منظر چند تن از محققان و مؤلفین کتب فقهی و اصولی پرداخته است. از نظر نویسنده، در تعریف مسالۀ اصولی، هر یک از تعاریف در حقیقت بازگشت به یک مطلب دارند و بنابر این در هر کدام ازآنها‌ به جنبه‌ای از جهات مختلف مسالۀ اصولی، نظر شده است. در ادامه به شباهت‌ و تفاوت‌های قاعدۀ فقهی با مسألۀ اصولی و نیز تفاوت آن با مسألۀ فقهی پرداخته شده و به مستندات هر مطلب اشاره شده است.

کلید واژه: قاعدۀ اصولی‏، قاعدۀ فقهی، مسألۀ فقهی

(2)

فعل معصوم و پشتوانه‌های کلامی آن

محمد رضا ملائی

چکیده

سنت به عنوان یکی از مصادر تشریع نزد فقهای شیعه، عبارت است از: قول، فعل و تقریر معصوم. در این مقاله، به وجود ارتباط مستقیم بین عصمت و حدودِ آن، و کیفیت دلالت عناصر سنت، خصوصاً فعل ـ به سبب ویژگی‌های خاصی که در این دلیل شرعی غیرلفظی وجود دارد ـ اشاره شده است. پس از آن، با توجه به بحث عصمت و مشخص شدن حدود آن در حیطه‌های مرتبط با فعل معصوم، چگونگی دلالت فعل بر احکام خمسه، طرح شده است. همچنین در این مقاله سعی شده به جایگاه فعل معصوم در پیکرۀ اصول فقه شیعه و نیز جایگاه آن در مباحث اصولی اهل سنّت، به طور‏ مشخص اشاره شود.

کلید واژه :‌ فعل معصوم‏، ادلۀ اربعه، سنت، عصمت‏ امام

(3)

مسألة تقلید از اعلم

سید کمال الدین موسوی

چکیده

با توجه به اینکه برخی از فقهاء، تقلید از اعلم را واجب و برخی تقلید از غیر اعلم را نیز جایز می‌دانند، مقالۀ حاضر به دنبال رهیافتی روشن از این بحث برای تقلید مکلف عامی است. نگارنده، قول وجوب تقلید از اعلم در مسألۀ تقلید اعلم ‌را پذیرفته و وظیفۀ اعلم و مکلف را بررسي و بیان می‌کند.

کلید واژه: اعلمیت مجتهد‏،‏ تقلید، ‏تقلید از اعلم، تقلید از غیر‏ اعلم

(4)

احکام ظاهری از دیدگاه شهید صدر ^(ره)

علی ‏مختاریان

چکیده

 نگارنده در این مقاله ،‏ ابتدا به ماهیت تقسیم احکام به ظاهری و واقعی و سپس به بیانِ نظریۀ ابداعی شهید صدر^«ره» که : « ملاک حکم ظاهری همان ملاک حکم واقعی است» پرداخته است. وی‏ در ادامه به پاسخِ اشکالات وارده بر حکم ظاهری‏ـ از جمله وجود تعارض بین حکم واقعی و ظاهری‏ـ‏ اشاره کرده و در انتها علت تقسیم حکم ظاهری را به امارات و اصول عملیه بیان نموده است.

کلید واژه : اصول فقه، حکم ظاهری، حکم واقعی، ملاک حکم، شهید صدر

(5)

فلسفۀ فقه چیست؟

سید رضا علوی

چکیده:

فلسفۀ علوم و از آن جمله فلسفۀ فقه، از دانش‌های نو پیدا و جذاب جهان معاصر است. نگارنده در مقالۀ حاضر، با تکیه بر نظرات کارشناسان این حوزه از علوم، پس از تعریف فلسفۀ علوم و فلسفۀ فقه، اهداف و دایرۀ مسایل آن، به سه دستۀ کلی از این مسایل وارد شده و همچنین سرفصل‌های ده‌گانه‏ای را در این مسایل از نظر می‌گذراند.

کلید واژه: فلسفۀ علوم، فلسفۀ فقه، فلسفۀ احکام فقهی

(6)

نگاهی به نظریه حق الطاعۀ

علی الهی‏خراسانی

چکیده

این مقاله، به شرح نظریۀ حق الطاعه که از جمله ابتکارات شهید آیت الله صدر^(ره) است، می‌پردازد.

نظریۀ حق الطاعه که در مباحث قطع و اصول عملیه بدان پرداخته شده است، بر خلاف نظر مشهور، علاوه بر قطع، ظن و احتمال و به طور کلی، مطلقِ انکشاف را نیز حجت می‌داند و به اثبات منجزیت آن می‌پردازد. برائت عقلی و دلیل آن یعنی قاعدۀ  قبح عقاب بلابیان‏را ناشی از عدم درک صحیح مولویت خداوند متعال دانسته و نتیجۀ آن‏را کوچک نمودن دایرۀ حق اطاعت او می داند، و با انکار برائت عقلی، احتیاط عقلی را به عنوان اصل عملی اوّلی، مطرح می‌نماید. این مقاله به‏صورت موجز، ابتدا به سابقۀ تاریخی نظریه و سپس به انواع حق اطاعت و دامنه حق مولویت و سرپرستی خداوند و در آخر به تطبیقات نظریه پرداخته است.

کلید واژه :حق الطاعه،‏ قطع، ‏اصول عملی‏، ‏برائت عقلی‏، احتیاط عقلی

(7)

پاسخ به شبهة ضرري بودن احكام  

  علیرضا ‌مازاریان

چكيده:

با توجه به برخي روايات و قاعده لاضرر، ممكن است در مورد بخش نسبتاً عظيمي از احكام اسلام، شبهه ضرري بودن پيش آيد و اين ابهام، دستاويز مخالفان دين گردد (1). بدين جهت، در اين مقاله، سعي بر آن است كه اين شبهه و همچنين پاسخ هاي علمي و قانع كننده آن طرح گردد.

(8)

یحرم من الرضاع ما یحرم من النسب

جعفر قبله گو

(9)

تأملي در دلالت سياق (سه دلالت اقتضاء،اشاره و تنبيه)  ‌

سيد مصطفي حسني

چكيده

 اين مقاله، پيرامون سه دلالت اقتضاء، اشاره و تنبيه مي باشد كه در ابتداء، بحث منطوق و‌ مفهوم تبيين گرديده است و سپس براي اينكه مباحث، روشي منطقي داشته و تحليل‌هاي آن بر اساس واقعيت خارجي باشد، بحث آيين هنجار از منطق اسلامي مطرح شده‌است.

از آن‌جايي كه اهل سنت و شيعه، در اين بحث تقريباً نظر واحدي داشتند؛ لذا مباحث به گونه‌اي طرح و بررسي شد كه‌: اولاً جايگاه واقعي اين دلالات در اصول فهميده شود و نزاع‌ها بر سر اصطلاحات نباشد و درثانی، با توجه به اين كه اشراف به اختلاف نظرها در سخنان بزرگان و اقوال‌شان بوده است؛ سعي شده در بين نظريه پردازي به حل آن اختلافات نیز پرداخته شود.

(10)

ارتباط اصول فقه با علوم حدیث

سید مهدی روحبخش‌

چکیده                                                              ‌                

از جمله علومی که کمک شایانی به حدیث نموده، علم اصول است. علم اصول، تعیین می‌کند چه نوع حدیثی برای استنباط حکم شرعی، مفید است. این علم، باتعیین ضوابط، حدیث پژ‌وه را اولاً به سمت تعیین ضوابط حدیث رهنمون می‌‌کند و ثانیاً در نتیجه تعیین حدیث معتبر، آن را به فقیه تحویل داده تا از آن، حکم شرعی را استنباط کند. این مقاله، شامل چگونگی ارتباط علم اصول فقه با درایة الحدیث، رجال الحدیث و فقه الحدیث می‌باشد.